2011-03-27
2014-04-08

Akcja

określenie odmiany przedstawień stworzonej i rozwijanej przez Jerzego Grotowskiego i jego współpracowników, przede wszystkim Thomasa Richardsa; także nazwa własna występująca w tytułach kolejnych dzieł tego typu. Akcja to struktura performatywna stanowiąca dojrzałe i przebiegające poza kontekstem przedstawienia teatralnego rozwinięcie aktu całkowitego. Zarazem jest to kluczowy element i przykład sztuki jako wehikułu. Nie jest nakierowana na widzów i przekazanie im określonych znaczeń („montaż w widzu”), ale na skuteczność wobec czyniących („montaż w sobie samym”). W tym sensie – jak wielokrotnie powtarzali Grotowski i Richards – Akcja nie jest spektaklem (choć czyniono, zwłaszcza w Action, pewne ustępstwa na rzecz „montażu w widzu”). Jej sedno stanowi nie komunikacja znaczenia, ale przemiana czyniących, którą Grotowski, używając terminu Gurdżijewa, opisywał jako przejście „od ciała-i-esencji do ciała esencji”, co możliwe jest „w następstwie trudnej ewolucji, osobistej przemiany, która tak naprawdę jest zadaniem każdego” (Performer, [w:] tegoż: Teksty z lat 1965–1969. Wybór, Wrocław 1999, s. 215). Według interpretacji Leszka Kolankiewicza chodzi tu o przeistoczenie „przyrodzonego, śmiertelnego ciała człowieka w «ciało boskie», nadprzyrodzone, nieśmiertelne” (Dramat Obiektywny Grotowskiego, cz. 2, „Dialog” 1989, nr 6, s. 152). Nie znaczy to, że Akcja jest rytuałem zamkniętym przed osobami nie należącymi do wspólnoty czyniących. Zgodnie z komentarzem Richardsa zasadniczym narzędziem oddziaływania na świadków jest mechanizm specyficznie rozumianej indukcji, czyli bezpośredniej, fizjologicznej odpowiedzi na proces przemiany, który zachodzi w przytomności oglądającego. W wielu przypadkach decydował on o niezwykle silnym, choć trudnym do zwerbalizowania odbiorze akcji. Pierwszą próbę powołania Akcji stanowiła Main Action powstała w 1986 roku w Irvine w ramach projektu Dramat Obiektywny. Jej rozwinięciem była Downstairs Action, nad którą Grotowski z Richardsem pracowali w Workcenter of Jerzy Grotowski w Vallicelle w latach 1986–1992 (tę Akcję sfilmowała Mercedes Gregory w roku 1989). Za w pełni dojrzałą Akcję uznane być może dzieło nazywane po prostu Action, nad którym Grotowski pracował z Richardsem od roku 1994 do końca życia, przy czym już w roku 1995 odbyły się pierwsze prezentacje dla zaproszonych gości, zaś jesienią 1996 – pierwsze prezentacje wyjazdowe (w Brazylii). Action prezentowana była następnie przez kilkanaście lat (w Polsce wiosną 1997), także po śmierci Grotowskiego (w Polsce latem 2004). Równolegle Richards z zespołem Workcenter pracował nad kolejnymi strukturami performatywnymi należącymi do tego gatunku (The Letter). Pogłębieniem tych poszukiwań, a zarazem następnym krokiem w stronę otwierania Akcji na obecność świadków jest Living Room, realizowana od roku 2009 w domach prywatnych lub pomieszczeniach je przypominających, prezentowana także w czasie wizyt Workcenter za granicą (w Polsce w grudniu 2010).

Bibliografia: 

Jerzy Grotowski: From Theatre Company to Art as vehicule, [in:] Thomas Richards: At Work with Grotowski on Physical Actions, London and New York 1995, pp 113–135 (przekład polski: Od zespołu teatralnego do sztuki jako wehikułu, [w:] Thomas Richards: Pracując z Grotowskim nad działaniami fizycznymi. Wprowadzenie oraz esej „Od zespołu teatralnego do sztuki jako wehikułu” Jerzego Grotowskiego, przełożyli Andrzej Wojtasik, Magda Złotowska, Kraków 2003, s. 151–175).

Leszek Kolankiewicz: Grotowski w poszukiwaniu esencji, [w:] tegoż: Wielki mały wóz, Gdańsk 2001, s. 249–339.

Dariusz Kosiński: Akcja, [w:] tegoż: Polski teatr przemiany, Wrocław 2007, s. 486–508.

Thomas Richards: The Edge-Point of Performance, interviewer: Lisa Wolford, Pontedera 1997 (przekład polski: Punkt graniczny przedstawienia, rozmawiała Lisa Wolford, przełożył Artur Przybysławski, konsultowała Magda Złotowska, Wrocław 2004).

Juliusz Tyszka: Akcja, [w:] tegoż: Mistrzowie, Poznań 2006, s. 105–121.

Lisa Wolford: Action, The unrepresentable origin [in:] Grotowski Sourcebook, edited by Lisa Wolford and Richard Schechner, Routledge, London-New York 1997, pp 409–426 (przekład polski: „Akcja”. Początek, którego nie można przedstawić, przełożył Grzegorz Ziółkowski, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” 1999 nr 29, s. 18–27).

Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards and Action (an information of the Workcenter occasionally given to individuals before they witness the creative opus Action), TDR: The Journal for Performance Studies”, 43, 2 (T162), Summer 1999, pp 13–14.