2011-11-29
2014-04-07

Wanda Świątkowska

Zdobywanie Reduty

28 listopada 1919 roku przed południem poświęcono scenę Reduty, wieczorem odbyła się próba generalna Ponad śnieg bielszym się stanę..., a następnego dnia, w rocznicę wybuchu powstania listopadowego, zainaugurowano działalność teatru prapremierą dramatu Stefana Żeromskiego. Oddajmy głos ojcu-założycielowi: „Reduta powstała w 1919 r. w podobny sposób, jak Polska w 1918 r. Doświadczenia, «eksperymenty», wysiłki, marzenia, tęsknoty, posunięcia, przykrości, krzywdy, nadzieje, zmagania się, zabiegi o utrwalenie, kłopoty pieniężne, zapał chwilowy, wiara nieustanna, komplementy z zewnątrz, przepowiednie, złe życzenia obce, drwiny i uznanie, targi zewnętrzne, wewnętrzne poczucia – wszystko, o czym się słyszało na zewnątrz, czytało w pismach, widziało w przestrzeni polskiej, wszystko to w miniaturze działo się w Reducie [...]" (Juliusz Osterwa: Z zapisków, wybór i opracowanie Ireneusz Guszpit, Wiedza o Kulturze, Wrocław 1992, s. 86.). Narodziła się ona wraz z wolną Polską i Osterwa widział w jej organizacji Polskę w mikroskali.

Matką Reduty był Mieczysław Limanowski. Połączenie tych dwóch nietuzinkowych, a dopełniających się, osobowości zaowocowało zjawiskiem unikatowym w historii polskiego teatru. Józef Szczublewski docenił fenomen tego spotkania, tego przypadku i zrządzenia losu: „To przecież niezwykłe, że byli kiedyś w warszawskim zaułku teatralnym tacy dwaj, że serio głosili aż taką wiarę, że przecież skupili wokół siebie zastęp wyznawców i że przez dłuższy czas [...] potrafili zmusić do posłuszeństwa parę dziesiątek krnąbrnych aktorów i adeptów. Do bezwzględnego posłuszeństwa, i to w regule teatralnej najostrzejszej ze wszystkich reguł, jakie kiedykolwiek w Polsce obowiązywały. W regule ośmieszanej przez aktorskie otoczenie i przez tysiące drwiących kibiców cywilnych" (Józef Szczublewski: Pierwsza Reduta Osterwy, PIW, Warszawa 1965, s. 146.).

Dzięki pasji, uporowi, marzeniom i niezmordowanej pracy narodził się teatr, który działał z rozmaitymi perturbacjami do 1939 roku i który miał zmienić oblicze nie tylko przedwojennego, ale dwudziestowiecznego teatru w Polsce. Zmiany siedzib i miejsca działalności, secesje i scysje w Zespole, chwile zwątpienia i triumfu, konflikty i trudności zewnętrzne umacniały ducha, cementowały aktorów i parły ich pod przewodnictwem dwóch ideologów wciąż naprzód. Dwudziestolecie działalności Reduty było wciąż jej nieustannym zdobywaniem, walką o każdy zajęty szaniec i umacnianiem się na zdobytych fortyfikacjach. „Reduta trzymała się tyle lat (20) dzięki (między innymi) temu, że dbała o czystość i porządek" (Juliusz Osterwa: Z zapisków, s. 86.) – podsumował lakonicznie Osterwa coś, co dzisiaj nazwalibyśmy, już nie w takich skromnych i umniejszających słowach, etosem Redutowca i niezwykle wysoką etyką pracy Zespołu.

DZIAŁO SIĘ

Maria Osterwa-Czekaj

Córka społecznika

Wanda Świątkowska: Chciałabym zacząć od pytania, które z pewnością często pada, gdy ktoś prosi Panią o rozmowę na temat Osterwy i Reduty: miała Pani zaledwie pięć lat, gdy umarł Pani Ojciec, jak go Pani zapamiętała?

Maria Osterwa-Czekaj: Wtedy zawsze odpowiadam, że „właściwie nie wiem”. Pamiętam opowieści mojej Matki i ludzi z zewnątrz, jest też kilka fotografii, ale najsilniejsze mam jedno wspomnienie – jak dostałam w skórę od Ojca, bo byłam niegrzeczna dla służącej. Skórzanym kapciem, który dotąd wyraźnie widzę. Co powiedziałam i co było powodem tego gniewu rodzicielskiego – nie wiem. Pamiętam, że kapeć był zużyty, z naturalnej skóry, niefarbowany; i pamiętam, że schowałam się pod stół. Tego z pewnością nikt mi nie opowiadał.

Pamiętam też Mikołajki w Teatrze Słowackiego i mebelki dla lalki z blachy pomalowanej na zielono, które wtedy dostałam. Pamiętam, że siedziałyśmy z Mamą po prawej stronie od sceny, bo widziałam, że mój Tata siedział w loży dyrektorskiej, czyli pierwszej po lewej. I wtedy w jakiś sposób zrozumiałam, że to jest jego teatr – musiałam być jeszcze bardzo mała.

I to na pewno są moje własne wspomnienia.

POLECONE EKSPRESEM

  • Nowe historie 1. Ustanawianie historii
  • Antygona, Hamlet, Tobiasz dla Teatru Społecznego
  • Przez teatr – poza teatr
  • Reduta jako mistyczne zwierciadło świata
  • Konteksty. Polska Sztuka Ludowa
  • Pamięć Reduty. Osterwa, Limanowski, Grotowski
  • My i nasze Siedliska
  • Słowo i gest
  • Etos życia – etos sztuki. Wokół legendy o św. Genezjuszu – aktorze
  • Etos życia – etos sztuki. Wokół legendy o św. Genezjuszu – aktorze. Część II
  • Teatr Danuty Michałowskiej. Od Króla-Ducha do Tryptyku rzymskiego
  • Ciało poetyckie. Nauczanie twórczości teatralnej
  • Rena Mirecka. Teatr człowieczy. Maciej Stawiński: 30 fotografii z lat 1980–201
  • Książe. Hamlet Juliusza Osterwy
  • Raptularz kijowski
  • Wykłady o teatrze/Лекції про театр
  • Spalić dom. Rodowód reżysera
  • „Książę Niezłomny”. Studium i rekonstrukcja spektaklu Jerzego Grotowskiego i Tea