2011-03-27
2017-03-13

Cieślak Ryszard

Ryszard Cieślak, fot. Maurizio Buscarino(1937–1990), aktor, reżyser. Po ukończeniu liceum ogólnokształcącego w Kaliszu studiował na politechnikach w Łodzi i Krakowie, a od 1957 na Wydziale Lalkarskim krakowskiej PWST. Tam poznał Grotowskiego, który w roku 1961 (oficjalnie od 1 X) zaangażował go do Teatru 13 Rzędów w Opolu. W zespole tym pracował aż do jego samorozwiązania w roku 1984. Pierwszym przedstawieniem z jego udziałem był Kordian, w którym grał połączone role Pierwszego Wariata, Mefistofela, Grzegorza, Księdza i Imaginacji. Następnie wystąpił jako Ezaw i Hektor w Akropolis oraz Wagner, Waldes i Benwolio w Tragicznych dziejach doktora Fausta, gdzie zwrócił na siebie uwagę sceną szaleństwa Benwolia (oszalały bohater przewracał ciężkie, drewniane stoły i podesty, co wymagało ogromnej siły i zarazem precyzji, by nie zranić siedzących tuż obok widzów). W tym samym czasie w ramach Estrad Poetyckich (część Estrad Publicystycznych) przygotował widowisko Maski, zbudowane z tekstów pochodzących ze zbioru Czerwone oczy (wybór i opracowanie Zbigniew Stolarek; premiera 3 I 1963). W okresie prac nad Studium o Hamlecie pełnił przy Grotowskim funkcję asystenta reżysera, grając też rolę, na którą złożyły się m.in. kwestie Ducha Ojca i Rozenkranca. Wkrótce po realizacji tego przedstawienia, rozpoczął się okres bliskiej i intensywnej współpracy Cieślaka i Grotowskiego, związany z rolą Don Fernanda w Księciu Niezłomnym. Jej efektem była wielka, legendarna kreacja, stanowiąca pierwszą realizację aktu całkowitego. Prezentacje przedstawienia w czasie występów zagranicznych Teatru Laboratorium w drugiej połowie lat 60. zapewniły Cieślakowi międzynarodową sławę i status ikony współczesnego teatru. Jego pozycję umacniał też udział w prowadzonych przez Grotowskiego pokazach pracy i kursach warsztatowych (m.in. w Nancy 1–2 V 1965; Holstebro 15–30 VII 1966; Londyn 1–10 VIII 1966 – kurs dla zespołu Royal Shakespeare Company realizującego pod kierunkiem Petera Brooka spektakl US; Nowy Jork 6–30 XI 1967 czy Aix-en-Provance 15 IV – 2 V 1968). Zapisem pracy warsztatowej i treningowej Cieślaka jest zrealizowany latem 1971 w Holstebro film Training at Grotowski’s Laboratorium in Wrocław (reż. Torgeir Wethal). W latach 1967–69 wraz z całym zespołem brał udział w pracach na Ewangeliami, w których kreował Umiłowanego oraz nad Apocalypsis cum figuris, gdzie stworzył swą kolejną legendarną rolę – Ciemnego. Po występach Teatru Laboratorium w Stanach Zjednoczonych jesienią 1969, Cieślak został uznany przez nowojorskich krytyków najwybitniejszym aktorem teatrów off-Broadway roku 1969. Od 1972 aktywnie włączył się w działania parateatralne, stopniowo obejmując funkcję lidera przygotowanych doświadczeń dramatycznych przeznaczonych dla większej grupy osób, także z zewnątrz, nazywanych początkowo Large Special Project (pierwsze działanie o tej nazwie odbyło się w dniach 20–30 XI 1973 w Saint-Maximin we Francji, kolejne 23 V – 8 VI 1974 na Jackaroo Ranch koło Duralu w Australii), a później Special Project (pierwsza realizacja noszącego tę nazwę „stażu parateatralnego” miała miejsce między 20 XI a 4 XII 1974 w Brzezince). Latem 1975 w ramach Uniwersytetu Poszukiwań Teatru Narodów prowadził skrócone, dwudniowe wersje „Special Project” (27/28 i 28/29 VI, 6/7 VII) oraz własne Ule (19 VI i 3 VII). W grudniu tego roku realizuje w Nowym Jorku film The Body Speaks (reż. John Musilli), na który składa się jego wywiad z Margaret Croyden oraz komentowane fragmenty filmu Training at Grotowski’s Laboratorium in Wrocław. W drugiej połowie lat 70., stopniowo odsuwany przez Grotowskiego od poszukiwań prowadzonych w ramach Teatru Źródeł, prowadził w kraju i za granicą liczne staże i warsztaty, noszące na ogół nazwę Acting Search. W roku 1977 wziął udział w filmie fabularnym Rekolekcje w reżyserii Witolda Leszczyńskiego (premiera 8 I 1978). W latach 1979–80 należał do części zespołu Teatru Laboratorium realizującego przedsięwzięcie Drzewo ludzi. W roku 1981 kierował pracami nad kreowanym zbiorowo ostatnim przedstawienie Laboratorium – Thanatos polski (próby otwarte od 28 II 1981). Równolegle rozwijał współpracę z europejskimi, amerykańskimi i kanadyjskimi ośrodkami teatralnymi. Od roku 1982 pracował głównie za granicą, prowadząc liczne kursy i warsztaty teatralne oraz kierując projektami teatralnymi. Był także czynny jako reżyser, realizując kolejno spektakle: Aleph. Impressioni da un Inferno (Pontedera, Centro per la Sperimentazione e la Ricerca Teatrale, 3 V 1983); Vargtid…(Ǻrhus, Teater Akademi 5 IX 1983), Desarraigo (El Teatro Municipal de Albacete, 8 IX 1984), Peer Gynt Ibsena (Ǻrhus, grupa Kimbri, 26 XII 1987), Mój biedny Fiedia wg wspomnień Anny Dostojewskiej (Paryż, Théâtre de l’Epée, pokazy 9–11 IV 1987) i Ash Wednesday wg Na dnie Gorkiego (Experimental Theatre Wing New York University, 25 I 1990). Od września 1984 na zaproszenie Petera Brooka brał udział w pracach międzynarodowego zespołu realizującego przedstawienie według Mahabharaty, w którym kreował rolę niewidomego władcy Dhritarashtry (premiera 7 VII 1986). Od września roku 1989 był zatrudniony jako visiting professor w New York University Tisch School of Arts). Zmarł 15 czerwca 1990 w Houston na nowotwór płuc. Według wielu, jego przedwczesna śmierć stanowiła rezultat wyniszczenia psychicznego i fizycznego po utracie możliwości pracy z Grotowskim. Uznawany za wzorcowego aktora Grotowskiego, był rzeczywiście uosobieniem jego twórczego podejścia do aktorstwa, wykorzystującego proces głębokiej i zarazem czynnej introspekcji jako podstawę do stworzenia precyzyjnej struktury organicznych działań aktorskich o charakterze transgresji.

Bibliografia: 

Bibliografia wypowiedzi Ryszarda Cieślaka, oprac. Zbigniew Osiński, [w:] tenże: Grotowski. Źródła, inspiracje, konteksty, t. 1, wyd. 2, Gdańsk 2009, s. 357–364.

Ryszard Cieślak: Wrocławscy twórcy kultury. Ryszard Cieślak, rozmawiała Zofia Frąckiewicz, „Słowo Polskie” 1969 nr 225, z 21-22 września, s. 5.

Tenże: Aktor – marzenia, myśli, rozterki. Ryszard Cieślak, rozmawiała Leonia Jabłonkówna, „Teatr” 1971 nr 14, s. 4–7.

Tenże: Aktor natchniony, rozmawiał Tadeusz Burzyński, „Gazeta Robotnicza” 1974 nr 74, z 28 marca, s.5. Przedruk [w:] Tadeusz Burzyński: Mój Grotowski, wybór i opracowanie Janusz Degler i Grzegorz Ziółkowski, posłowie Janusz Degler, Wrocław 2006, s. 31–37.

Tenże: Bez gry, rozmawiał Bogdan Gieraczyński, „Kultura” 1975 nr 11, s. 59–67. Przedruk [w:] Teksty, Wrocław 1975, s. 59–67.

Tenże: Desarraigo, tekst rozdawany publiczności na przedstawieniu o tym tytule (premiera: 8 IX 1984, Albacete, Hiszpania), oryginał w języku angielskim, przekład z hiszpańskiego tłumaczenia Danuta Kucała, opracowanie Piotr Rudzki, „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna – lato), s. 123.

Tenże: Listy do żony, wybór listów Ryszarda Cieślaka do Ludmiły Cieślak z lat 1967–1974, wybór i opracowanie Teresa Błajet-Wilniewczyc, Zbigniew Jędrychowski, „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna – lato), s. 48–64.

Tenże: Notatki reżysera, przekład i opracowanie Piotr Rudzki, pierwodruk Director’s Notes, tekst zamieszczony w programie do przedstawienia Ash Wednesday [Popielec] (premiera: 15 I 1990), „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna – lato), s. 124.

Tenże: Szaleństwo Benwolia, wybór i opracowanie Zbigniew Jędrychowski, „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna – lato), s. 40 – 47.

Tenże: Tańczenie w ogniu, rozmawiała Jennifer Kumiega, przekład Zofia Prele, „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna – lato), s. 102–108.

Tenże: To jest moje, teraz i tutaj. Listy do Lucyny Pijaczewskiej, listy autora z lat 1984–1990, opracowanie Piotr Rudzki, „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna – lato), s. 127–132.

Tenże: Górnicy, przełożyła z języka włoskiego Anna Górka, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” 2006 nr 73–74 (czerwiec – sierpień), 98–99.

Ryszard Cieślak (1937–1990. Kalendarium życia i twórczości, opracowali Bruno Chojak i  Władysław Smolarczyk, „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna – lato), s. 127–132.

Ryszard Cieślak. Aktor Teatru Laboratorium we Wrocławiu, katalog wystawy poświęconej aktorowi (21 marca – 15 maja 1991), Muzeum Historyczne, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 1991.

Grotowski – Cieślak. Spojrzenia, redakcja Małgorzata Leyko i Maciej Michalski, Kalisz 2010.

Jerzy Grotowski, Książę Niezłomny Ryszarda Cieślaka. Spotkanie „Hommage á Ryszard Cieślak” 9 grudnia 1990, przejrzany i uzupełniony przez autora zapis wypowiedzi w trakcie wieczoru poświęconego Ryszardowi Cieślakowi 9 grudnia 1990 roku w ramach sesji „Secret de l’acteur” zorganizowanej przez Académie Expérimentale des Théâtres przy współpracy Théâtre de l’Europe w sali teatru Odeon w Paryżu, przełożyła Magda Złotowska i autor, „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna – lato), s. 21–28.

Krzysztof Domagalik: Całkowicie wrażliwy. Rozmowa z Peterem Brookiem, „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna – lato), s. 35–39.

Zbigniew Osiński: Ryszard Cieślak – dzisiaj. Niektóre ślady i inspiracje, [w:] tegoż: Grotowski. Źródła, inspiracje, konteksty, t. 1, wyd. 2, Gdańsk 2009, s. 79–118.

Maria Prussak: Czytanie znaków na wodzie, „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna – lato), s. 29–32.

Thomas Richards: Ryszard Cieślak w Yale, przekład Grzegorz Ziółkowski, „Odra” 1996 nr 1 (410), s. 69–72.

Juliusz Tyszka: Ryszard Cieślak – refleksje osobiste i różne, takie sobie, [w:] tegoż: To się czasem zdarza, Wydawnictwo Kontekst, Poznań 2016, s. 263–264.